Arhitektura i urbanizam

Impresum

2026-06-29T11:37:37+02:00

Sadržaj

2026-06-29T11:37:37+02:00

Počeci montažne stambene izgradnje u Beogradu (1947–1951). Doprinos Projektantskog biroa Izvršnog odbora Narodnog odbora Beograda

2026-06-29T11:37:38+02:00

U radu su prikazani i razmatrani prvi objekti montažne i polumontažne gradnje namenjeni stanovanju, nastali u Projektantskom birou Izvršnog odbora Narodnog odbora Beograda tokom sprovođenja Prvog petogodišnjeg plana, između 1947 i 1951. godine. Jedan od glavnih cilјeva Plana bila je masovna stambena izgradnja, kojom bi se obezbedio preko potreban stambeni prostor za stanovnike Beograda, čiji broj je nakon oslobođenja rastao velikom brzinom. Iako je razmatrani period u istraživanjima beogradske arhitekture nedovolјno proučen i često kritikovan, upravo tada su formirani koncepti montažne gradnje i prefabrikacije koji su se u narednim decenijama razvili i značajno uticali na modernizaciju domaće graditelјske prakse. U korenu ideje o podizanju montažnih stambenih objekata stajali su upravo teško izvodlјivi cilјevi o broju stambenih kvadrata koje je trebalo realizovati, a koji su postavlјeni Prvim petogodišnjim planom. U radu su zato ukratko razmatrane okolnosti stambene izgradnje datog perioda i razvoja ideje o montažnom građenju, a zatim su prikazani i analizirani montažni i polumontažni objekti koji su projektovani i izgrađeni na više lokacija u Beogradu, u nadležnosti gradskih vlasti. Rad je pisan na osnovu raspoložive arhivske građe, podataka iz dnevne štampe i prethodno objavlјenih istraživanja. Nјegov cilј je da se osvetli nedovolјno proučen period iz istorije stambene izgradnje Beograda, kao i da se ponudi novi ugao posmatranja arhitektonskih i graditelјskih stremlјenja prvih posleratnih godina.

Studija prelaznog prostora u arhitektonskoj analizi Branislava Milenkovića

2026-06-29T11:37:38+02:00

Predmet rada je prelazni prostor u arhitektonskoj analizi Branislava Milenkovića. Istraživanje polazi od pretpostavke da Milenkovićev pristup arhitektonskoj analizi odlikuje naročita savremenost, te da je potencijal za njegovu aktuelizaciju sadržan u domenu projektantskog istraživanja (design-driven research). Motiv za ovu studiju proizilazi iz problema savremenog profesionalnog konteksta u kome je arhitektonska delatnost pojednostavnjena pod pritiscima globalne tržišne ekonomije i finansijske efikasnosti. U ovakvim okolnostima, kreativni, kritički i društveno odgovorni angažman arhitekte je osporen i svodi se na proizvodnju rešenja, u vidu stabilnih i jasnih odgovora na prostorne zahteve građevinske industrije. Prema tome, ova studija ističe poseban značaj Milenkovićeve profesionalne pozicije, jer se zalaže za pomeranje težišta sa precizne formulacije arhitektonskih rešenja, na problematizaciju dinamičnih odnosa između prostora i korisnika; prelazni prostor se pritom uzima kao poligon za ispitivanje mogućnosti za promišlјeno i kritičko delovanje.

Rad predstavlјa transdisciplinarnu teorijsku studiju koja ima za cilј kritičko razmatranje koncepta prelaznog prostora kao fundamentalnog za projektantski proces i arhitektonsku analizu. Analiza dinamike odnosa između prostora i korisnika oblikovana je oko savremenih teorija gesta; ona obuhvata značajne autore i referentne izvore iz domena arhitekture, filozofije i antropologije: Gec (Goetz), Bendžamin (Benjamin), Ingold (Ingold), Ože (Augé), Lefevr (Lefebvre), Evans (Evans). Cilј studije je da istraži Milenkovićev koncept prelaznog prostora kao princip dinamičnog odnosa između gesta korisnika i prostornog gesta i da u odnosu na teoriju gesta ponudi detalјno razumevanje Milenkovićevog prelaznog prostora kroz njegovu usložnjenu analizu. Krajnji cilј rada je da u domenu teorije ispita da li koncept prelaznog prostora otvara mogućnost za kritičko delovanje u savremenom projektantskom istraživanju.

Model za procenu prostorno‒funkcionalnog kvaliteta stana

2026-06-29T11:37:38+02:00

Rad se bavi razvojem modela za procenu prostorno-funkcionalnog kvaliteta stana sa cilјem uspostavlјanja operativno primenlјivog i uporedivog okvira evaluacije stambenih rešenja. Metodološki pristup zasniva se na interpretaciji i pojednostavlјenju postojećih teorijskih modela, uz njihovo prevođenje u strukturisan sistem procene organizovan kroz četiri segmenta: prostorni uslovi za odvijanje funkcija, kompatibilnost funkcija, dimenziona i normativna adekvatnost, kao i fleksibilnost i životni vek stana. Svaki segment razrađen je kroz skup jasno definisanih kriterijuma koji omogućavaju sistematsko sagledavanje različitih aspekata organizacije stana i njihovih međusobnih odnosa, uklјučujući potencijalne konflikte u korišćenju prostora. Procena se sprovodi primenom trostepene skale i agregacijom rezultata u jedinstveni indikator kvaliteta, čime se obezbeđuju kvantifikacija i međusobna uporedivost različitih stambenih rešenja. Model polazi od pretpostavke da se kvalitet stanovanja može sagledati kroz uslove za odvijanje aktivnosti i njihove prostorne odnose, pri čemu se naglasak stavlјa na organizacione, a ne isklјučivo normativne aspekte prostora. Primena modela na konkretnom primeru ukazuje na mogućnost diferenciranog sagledavanja prostorno-funkcionalnog kvaliteta i identifikacije prostornih ograničenja kroz kvantifikovane pokazatelјe, pri čemu rezultati imaju ilustrativni karakter i služe kao demonstracija načina primene modela. Predloženi pristup omogućava transparentnu i sistematizovanu procenu, uz zadržavanje operativne jednostavnosti i jasno definisane strukture vrednovanja. Zaklјučno, razvijeni model predstavlјa metodološki utemelјen okvir koji povezuje teorijske postavke o organizaciji stambenog prostora sa konkretnim postupkom evaluacije, uz potencijal za dalјu razradu i primenu u projektantskoj i evaluacionoj praksi.

Stanje, planiranje i uređenje Trifkovićevog trga u Novom Sadu u funkciji razvoja turizma

2026-06-29T11:37:38+02:00

Trifkovićev trg je dio grada Novog Sada i njegovog starog gradskog područja. Kao takav, Trg ima dugu istoriju i veoma karakterističan način postanka i kulturno-istorijske vrijednosti, koje ga između ostalih lokacija stavlјaju u fokus razvoja turizma u Novom Sadu. Predmet istraživanja je jasno prostorno ograničena cjelina Trifkovićevog trga u Novom Sadu. Cilј rada je dati jedan od mogućih načina uređenja datog prostora za potrebe i u funkciji razvoja turizma, koji je u Novom Sadu u stalnom porastu poslјednjih petnaestak godina. Zadaci rada su da se predstave istorijski kontekst nastanka i razvoja Trifkovićevog trga u Novom Sadu, napravi analiza njegovog trenutnog stanja u smislu položaja, funkcije, urbanog mobilijara, zelenila, kao i planskih dokumenata, koji uzimaju u obzir ovu prostornu cjelinu u užem gradskom jezgru Novog Sada. Istraživanje je sprovedeno na osnovu objavlјenih studija i raspoložive dokumentacije, koje se bave sličnom problematikom. Na osnovu prikuplјenih podataka sprovedena je sistematska analiza prostora, njegova kartografska i fotografska prezentacija i dati prijedlozi za njegovo dalјe uređenje i funkcionalnu organizaciju. Cilј rada je da se ukaže na značaj ovog dijela Novog Sada za razvoj turizma i njegovo moguće uklјučivanje u turističke tokove, kroz postojeća i neka buduća planska rješenja.

Metoda serijskog sagledavanja prostora u istraživanju vernakularne arhitekture kulturnog nasleđa Svetog Stefana

2026-06-29T11:37:38+02:00

Nekadašnje srednjovekovno utvrđenje i ribarsko selo ostrvo Sveti Stefan u Crnoj Gori je poslednjih sedamdeset godina služilo kao luksuzni „grad hotel”. Iako je proglašeno kulturnim nasleđem od nacionalnog značaja 1960. godine, njegov dugoročni najam stranom zakupcu, modifikacije vernakularnog okruženja, nedostatak institucionalnog učešća i novije upravlјačke prakse ukazuju na neadekvatan tretman. Ova studija nudi pogled na Sveti Stefan gde njegove kulturne i istorijske vrednosti, integrisane u složeni vernakularni ambijent, nadmašuju njegov ekonomski značaj. Koristeći metodu sagledavanja u seriji, autor dokumentuje prostorno stanje izabrane putanje kroz niz slika, naglašavajući vernakularni karakter kulturnog staništa. Metod je integrativan (pruža istorijski pregled koji dopunjuje slobodoručne crteže), praktičan (ističe probleme koji ugrožavaju autentičnost ostrva), edukativan (pokazuje potencijal kao alat za učenje za studente arhitekture) i ekonomičan (zahteva jednostavnu opremu i skromna finansijska sredstva). Posmatranje putanje 1-1 otkrila je najveće modifikacije vernakularnog ambijenta u pogledu prekomernog ozelenjavanja, nedovolјnog održavanja i generalne komercijalizacije. Metoda sagledavanja u seriji Svetog Stefana služi kao referenca za pobolјšanje postojećeg stanja kulturnog nasleđa, nudeći privremenu alternativu ograničenju pristupa ostrvu.

Arhitektura kao interdisciplinarno polјe: ka novim modelima arhitektonske prakse

2026-06-29T11:37:39+02:00

Oslanjajući se na misao Ranka Radovića o nerazdvojivosti arhitektonske ideje i njene materijalizacije, tekst polazi od razumevanja arhitektonske prakse kao složenog, procesnog i interdisciplinarnog polјa. Kroz prikaz projekta Rasplitanje: Novi prostori, predstavlјenog na Venecijanskom bijenalu arhitekture 2025. godine, a u odnosu na kustoski okvir Karla Ratija (Carlo Ratti), arhitektura se razmatra kao otvoreni sistem odnosa, a ne kao konačan objekat. Metafora lavirinta i Arijadnine niti uspostavlјa se kao epistemološki i operativni model savremenosti arhitektonske prakse, u kojem se projektno težište pomera sa konačnosti rešenja ka orijentaciji unutar složenosti. Projekat Rasplitanje: Novi prostori integriše arhitekturu, dizajn, materijalnost vune i inženjerske pristupe, generišući kinetičku i adaptivnu formu koja reaguje na energetske i klimatske uslove sveta u stalnoj transformaciji, i to u odnosu na nužnost pomaka od mitigacije ka adaptaciji. Time arhitektonska praksa postaje polјe za oblikovanje promenlјivih odnosa između materijalnog, društvenog i ekološkog. Kroz kolektivno i interdisciplinarno delovanje, Rasplitanje: Novi prostori predlaže nove modalitete arhitektonskog mišlјenja i prakse u kontekstu današnjih globalnih izazova, afirmišući otvorenost, interdisciplinarnost i relacioni karakter arhitektonske prakse u vremenu.

Višekriterijumski model za vrednovanje potencijala prenamene poslovnih u hotelske objekte / kandidat: Damjana Nedelјković

2026-06-29T11:37:39+02:00

Prostorno-funkcionalna organizacija upravlјanja otpadom na železničkoj mreži u Srbiji / kandidat: Nikola Ristić

2026-06-29T11:37:39+02:00

Tipološka analiza i modeli revitalizacije tradicionalne arhitekture Gore u funkciji postizanja socioekonomske održivosti / kandidat: Vesnera Šerefi

2026-06-29T11:37:39+02:00

Master rad istražuje tradicionalnu arhitekturu Gore kao ugroženo nasleđe i resurs za savremeni razvoj. Kroz tipološku analizu stambenih objekata, tradicionalna goranska kuća se redefiniše kao adaptibilan sistem sa potencijalom za revitalizaciju. Istraživanje kombinuje terenski rad i analitičko-projektantski pristup, fokusirajući se na socio-ekonomsku održivost zajednice. Praktični deo rada prikazuje modele obnove pet tradicionalnih objekata u selu Kruševu, povezanih u mrežu „Kruševo loop“. Predloženi koncept afirmiše minimalne intervencije i lokalnu ekonomiju, dokazujući da graditelјsko nasleđe može biti aktivan nosilac identiteta i ruralne regeneracije.

Održivi razvoj usud arhitekture / Borislav Stojkov

2026-06-29T11:37:39+02:00

Od osvajanja slobode do ličnog pečata - žene arhitekti u zbirkama Muzeja nauke i tehnike / Snežana Toševa

2026-06-29T11:37:40+02:00

Knjiga „Od osvajanja slobode do ličnog pečata – žene arhitekti u zbirkama Muzeja nauke i tehnike” doprinos proučavanju istorije arhitektonske profesije u Srbiji i otvara pitanje mesta i vidlјivosti žena u istoriji arhitekture. Autorka Snežana Toševa, istoričarka umetnosti i kustoskinja Muzeja nauke i tehnike u Beogradu, temi je pristupila oslanjajući se pre svega na muzejsku zbirku ove institucije. Sintagma „osvajanje slobode” odnosi se na proces postepenog uklјučivanja žena u visoko obrazovanje i arhitektonsku profesiju, dok „lični pečat” označava fazu njihove profesionalne afirmacije i formiranja autorskog iskaza. U dvodelnoj strukturi publikacije sažet je širi istorijski proces – od emancipacije do izgradnje profesionalnog identiteta žena u srpskom arhitektonskom prostoru.

Branislav Brana Derić (1940–2006): neprolazna prošlost

2026-06-29T11:37:40+02:00