Od Bijenala do zaborava: Uticaj društvenih promjena na očuvanje identiteta modernističke arhitekture u Crnoj Gori kroz studiju slučaja Spomen doma u Kolašinu, Doma Revolucije u Nikšiću i Hotela Fjord u Kotoru

Viktorija Nikolić; Tamara  Marović

doi:10.5937/a-u0-54444

Viktorija Nikolić - https://orcid.org/0009-0007-8299-6831
Tamara Marović - https://orcid.org/0009-0001-8497-4165

DOI: https://doi.org/10.5937/a-u0-54444

Ključne reči: Arhitektura u Crnoj Gori, arhitektonsko naslijeđe, Spomen-dom Kolašin, Dom Revolucije Nikšić, hotel Fjord Kotor

Sažetak

Ovo istraživanje analizira modernističku arhitekturu u Crnoj Gori, s posebnim fokusom na tri reprezentativna objekta predstavlјena na 14. Bijenalu arhitekture u Veneciji 2014. godine. Cilј je istražiti izazove i mogućnosti očuvanja ovih objekata u kontekstu savremenih društvenih, političkih i ekonomskih transformacija. Metodološki pristup temelјi se na studijama slučaja i primjeni kvalitativnih istraživačkih tehnika, uz sprovođenje komparativne analize koja prati evoluciju i transformacije Spomen-doma u Kolašinu, Doma Revolucije u Nikšiću i hotela Fjord u Kotoru tokom prethodne decenije, nakon njihovog prikazivanja na venecijanskoj izložbi. Evaluacija je sprovedena kroz analizu tri klјučna parametra: arhitektonskog, funkcionalnog i društvenog identiteta. Rezultati istraživanja ukazuju na znatnu degradaciju i zapuštenost ovih objekata, što je dovelo do gubitka njihove izvorne namjene i identiteta. Ovi procesi su prvenstveno posledica društveno-političkih promjena nakon raspada Jugoslavije. Iako je Spomen-dom u Kolašinu djelimično očuvan, hotel Fjord je u potpunosti srušen, dok je Dom Revolucije postao meta različitih investicionih poduhvata i komercijalizacije, pri čemu novi projekti funkcionišu kao autonomne prostorne jedinice, bez uvažavanja arhitektonske autentičnosti i integriteta originalnog objekta. Zaklјučak istraživanja naglašava potrebu za hitnim institucionalnim intervencijama, pravnom zaštitom i jasno definisanim smjernicama za očuvanje ovih objekata. Nјihova kulturna i arhitektonska vrijednost mora biti adekvatno prepoznata i očuvana, s obzirom na to da modernistička arhitektura ima klјučnu ulogu u očuvanju i prenošenju kulturnog identiteta Crne Gore budućim generacijama. U odsustvu ovih mjera, postoji ozbilјan rizik od ireverzibilnog gubitka značajnog dijela nacionalnog arhitektonskog naslijeđa.

Biografije autora

Viktorija Nikolić, -

Viktorija Nikolić (Beograd, 1991) arhitekta, master studije arhitekture završila je na Politehničkom univerzitetu u Milanu, odbranivši tezu koja se bavila socijalističkom arhitekturom u bivšoj Jugoslaviji sa studijom slučaja o urbanoj obnovi Doma revolucije u Nikšiću. Trenutno radi kao menadžer za urbanističko planiranje u projektu Luštica Bay u okviru Orascom Grupe. Prethodno je obavljala funkciju načelnika Direkcije za razvoj i promociju arhitekture u Ministarstvu prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine Crne Gore, gdje je vodila međunarodne arhitektonske konkurse za javne projekte, doprinosila razvoju nacionalnih strategija i propisa za arhitektonsko projektovanje i koordinirala učešće Crne Gore na Venecijanskom bijenalu 2023.

Tamara Marović, -

Tamara Marović (Bar, 1992), master arhitekture (Univerzitet Crne Gore – Arhitektonski fakultet; Univerzitet Donja Gorica – Fakultet politehnike), bila je gostujući kritičar na Univerzitetu „Syracuse“ u Njujorku – Škola arhitekture, kao i suosnivač ljetnje škole za studente arhitekture: „Između mita i utopije – perspektivni atlas bivše Jugoslavije” (2019). Radila je kao saradnik arhitekta u različitim firmama, učestvovala na nacionalnim konkursima i istraživačkim projektima, a trenutno je na poziciji načelnika Direkcije za razvoj i promociju arhitekture u Ministarstvu prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine Crne Gore. Bila je koordinator i dio kreativnog tima crnogorskog učešća na Venecijanskom bijenalu 2023.

Reference

Bojković, V. 2019. Arhitektura i urbanizam Nikšića nakon Drugog svjetskog rata. Beograd: Zadužbina Andrejević.

De Michelis, M. 2014. Fundamentals. Log, 32, 93−102.

Dimitrijević, B. 2016. Potrošeni socijalizam, Kultura, konzumerizam i društvena imaginacija u Jugoslaviji (1950–1974). Beograd: Edicija REČ.

Goldhagen, S.W. The Great Architect Rebellion of 2014, The New Republic, 2014, avgust 30, https://newrepublic.com/article/119202/architectures-rebellion-2014-venice-biennale

Hill, J., Venice Biennale: Absorbing Modernity 1914-2014, World-Architects, 2014, Jun 18, https://www.world-architects.com/en/architecture-news/insight/2014-venice-biennale-absorbing-modernity-1914-2014

Jovanovic Weiss, S., Linke, A. 2017. Socialist Architecture; The Reappearing Act. Berlin: The Green Box.

Košir, F. 2010. Kolašin, Lovćen – od ljudskog ka izvanljudskom: Arhitekta Marko Mušič. Crnogorska akademija nauka i umjetnosti.

Kulić, V., Mrduljaš, M. i Thaler, W. 2012. Modernism In-Between: The Mediatory Architectures of Socialist Yugoslavia. Berlin: JOVIS.

Stamatović Vučković, S. 2018. Arhitektonska komunikacija i objekti kulture u Crnoj Gori 1945–2000. Univerzitet Crne Gore.

Stierli, M., Kulić, V. 2018. Toward a concrete utopia: architecture in Yugoslavia 1948–1980. New York: The Museum of Modern Art.

Vukićević, B, Koncept Rema Kolhasa i Bijenale u Veneciji, Vijesti, 2013, maj 11, https://www.vijesti.me/zabava/277755/koncept-rema-kolhasa-i-bijenale-u-veneciji

Zakon o planiranju prostora i izgradnji objekata („Službeni list Crne Gore” broj 64/17, 44/18, 63/18, 11/19, 82/20, 86/22 i 04/23)

Zakon o zaštiti kulturnih dobara (,,Službeni list Crne Gore”, br. 49/10, 40/11, 44/17 i 18/19)

IZVORI ILUSTRACIJA / SOURCES OF ILLUSTRATIONS

Sl. 1. Spomen dom u Kolašinu, Fedja Košir (2010), (Od ljudskog ka izvanljudskom, arhitekta Marko Mušič, str. 25.) / Fig 1. Memorial House in Kolašin, Fedja Košir (2010), (From Human to Transhuman, Architect Marko Mušič, p. 25)

Sl. 2. Spomen dom u Kolašinu 2014. godine, fotografija: Luka Bošković, (izvor: Archdaily) / Fig 2. Memorial House in Kolašin, 2014, Luka Bošković Photography (source: Archdaily)

Sl. 3. Projekat Doma Revolucije (izvor: http://www.ateljemarkomusic.si/) / Fig. 3. Project for the House of Revolution in Kolašin (source: http://www.ateljemarkomusic.si/)

Sl. 4. Dom Revolucije u Kolašinu, fotografija Viktorija Nikolić, 2014, (izvor: lična arhiva) / Fig. 4. House of Revolution in Kolašin, photo: Viktorija Nikolić, 2014. (source: private archive)

Sl. 5. Hotel Fjord nakon izgradnje (izvor: Katalog crnogorske izložbe na 14. Bijenalu arhitekture u Veneciji) / Fig. 5. Hotel Fjord after completion (source: Catalogue of Montenegrin exhibition, 14. Architecture Biennale, Venice)

Sl. 6. Hotel Fjord nakon izgradnje (izvor: Katalog crnogorske izložbe na 14. Bijenalu arhitekture u Veneciji) / Fig. 6. Hotel Fjord after completion (source: Catalogue of Montenegrin exhibition, 14. Architecture Biennale, Venice)

Sl. 7. Rekonstrukcija Doma revolucije, 2020. godine (izvor: https://www.intersport.me/store/intersport-niksic-2) / Fig. 7. Reconstruction of the House of Revolution, 2020 (source: https://www.intersport.me/store/intersport-niksic-2)

Sl. 8. Rekonstrukcija Doma revolucije, 2024. godine (izvor: https://www.vijesti.me/vijesti/drustvo/729543/otvorena-nova-zgrada-radio-televizije-niksic-ostvarenje-sna-brojnih-generacija-medijskih-radnika) / Fig. 8. Reconstruction of the House of Revolution, 2024 (source: https://www.vijesti.me/vijesti/drustvo/729543/otvorena-nova-zgrada-radio-televizije-niksic-ostvarenje-sna-brojnih-generacija-medijskih-radnika)

Sl. 9. Radovi na rekonstrukciji Spomen doma u Kolašinu, 2024, fotografija: Viktorija Nikolić (izvor: privatna arhiva) / Fig. 9. Reconstruction works on the Memorial house in Kolašin, 2024, photo: Viktorija Nikolić (source: private archive)

Sl. 10. Ruševina hotela Fjord (izvor: https://montenegrogirl.com/the-fall-of-hotel-fjord/) / Fig. 10. Ruins of the Hotel Fjord (source: https://montenegrogirl.com/the-fall-of-hotel-fjord/)