Zaboravlјeni regionalni modernizam vojne arhitekture obrazovnog tipa prve polovine dvadesetog veka: slučaj Pilotske škole u Pančevu
Sažetak
Vojni objekti su tradicionalno predstavlјali građevine od strateške važnosti i nosioce arhitektonskih i tehnoloških inovacija. Iako su nekada bili simbol modernosti i stabilnosti, mnogi od njih danas su zapostavlјeni ili prešli u civilnu upotrebu, često bez jasno definisane nove namene. Istovremeno, mnogi od ovih objekata nisu dovolјno istraženi u smislu urbanističke, arhitektonske i kulturne vrednosti. Rad se bavi istorijskom i arhitektonskom analizom nekadašnje Pilotske škole u Pančevu – prve vazduhoplovne akademije na prostoru Kralјevine Jugoslavije. Nakon aktivne vojne upotrebe, objekat je od šezdesetih godina prošlog veka prešao u civilnu funkciju, da bi devedesetih godina postao privremeni smeštaj više porodica. Uprkos arhitektonskom i istorijskom značaju, objekat je zapostavlјen, bez dovolјno dokumentacije i institucionalne podrške za obnovu. Objekat je 2021. godine stavlјen pod prethodnu zaštitu, a 2023. javlјa se inicijativa za njegovu obnovu. Istraživanje slučaja Pilotske škole u Pančevu sagledava arhitektonske vrednosti objekta u cilјu očuvanja i afirmacije kulturno-istorijske baštine. Zaklјučuje se da postoji osnov za njegovu formalnu zaštitu i potencijal za nove, kulturne i javne namene, koje bi svedočile o značajnoj ulozi Pančeva u razvoju vazduhoplovstva i modernističke vojne arhitekture 20. veka.
Reference
Brno Architecture Manual - A Guide to Brno Architecture. no date. 5th Aviation Regiment barracks. Available at: https://www.bam.brno.cz/en/object/c357-5th-aviation-regiment-barracks?filter=type [Accessed: 13th December 2023].
Compagnie franco-roumaine de navigation aérienne. 1923. Bulletin de renseignements/Compagnie franco-roumaine de navigation aérienne, 1 October. Available at: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k53222900/f1.planchecontact#. [Accessed: 12th April 2024].
Do.co.mo.mo Srbija. no date. Registar Arhiva. Available at: http://www.docomomo-serbia.org/registar/ [Accessed: 13th December 2023].
Gaćinovic, R. 2014. Društvena uloga vojske u izgradnji bezbednosti države. Vojno delo, 66(2), 129–144.
Gradska biblioteka Pančevo. no date. Promocija knjiga: „Školovanje vojnih letača u Pančevu 1938–1949” i „Pilotska škola u Pančevu – Legenda živi” Available at: https://www.biblioteka-pancevo.org.rs/promocija-knjiga-skolovanje-vojnih-letaca-u-pancevu-1938-1949-i-pilotska-skola-u-pancevu-legenda-zivi/ [Accessed: 13th December 2023].
Janković, O. no date. Inicijativa za novi život Pilotske škole u Pančevu. Available at: https://www.politika.rs/sr/clanak/545643/Inicijativa-za-novi-zivot-Pilotske-skole-u-Pancevu [Accessed: 13th December 2023].
Južne vesti. 2023. Pirotu od Ministarstva dva miliona za opremu u budućem Startap centru. Available at: https://www.juznevesti.com/Drushtvo/Pirotu-od-Ministarstva-dva-miliona-za-opremu-u-buducem-Startap-centru.sr.html [Accessed: 13th December 2023].
Kadijević, A. 2023. Neraskidive spone: srpski arhitekti i vojska (XIX-XXI vek). Zbornik Akademije umetnosti, 11, 62–83.
Katalog nepokretnih kulturnih dobara na području grada Beograda. no date. Zgrada komande vazduhoplovstva. Available at: https://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/zemun/komanda_vazduhoplovstva.html [Accessed: 18th December 2023].
Le Korbizje. 2005. Ka pravoj arhitekturi. Beograd: Građevinska knjiga.
Ljubanović, I. 2023. Pilotska škola u PANČEVU: Ovde žive ljudi. Available at: https://k-013.com/news/lokalno/pilotska-skola-u-pancevu-ovde-zive-ljudi-foto-video.html [Accessed: 13th December 2023].
Morava Info. 2017. Počinje rekonstrukcija Doma vojske, vrednost radova milion evrа. Available at: https://moravainfo.rs/pocinje-rekonstrukcija-doma-vojske-vrednost-radova-milion-evra/ [Accessed: 13th December 2023].
Nova Portal. 2023. U nehumanim uslovima Pilotske škole u Pančevu živi pet porodica: Grad gluv na njihove apele za pomoć. Available at: https://nova.rs/emisije/u-nehumanim-uslovima-pilotske-skole-u-pancevu-zivi-pet-porodica-grad-gluv-na-njihove-apele-za-pomoc/ [Accessed: 13th December 2023].
Rašković, I., Vujović, J. 2023. Pilotska škola u Pančevu – Legenda živi. Pančevo: Ivan Rašković.
Republika Srbija Ministarstvo Privrede. no date. AD Trgoprodukt u stečaju oglašava prodaju imovine javnim nadmetanjem. Available at: http://www.priv.rs/Ministarstvo-privrede/9003/AD-Trgoprodukt-u-stecaju-oglasava-prodaju-imovine.shtml [Accessed: 12th April 2024].
Republički geodetski zavod. no date. eKatastar nepokretnosti. Available at: https://katastar.rgz.gov.rs/eKatastarPublic/FindParcelaResult.aspx [Accessed: 17th April 2024].
Republički zavod za zaštitu spomenika kulture – Beograd. no date. Informacioni sistem nepokretnih kulturnih dobara. Available at: https://nasledje.gov.rs/index.cfm/spomenici/pretraga_spomenika_new [Accessed: 10th April 2024].
Ružić, D. 2023. Aerodrom u Pančevu: Letovi kompanije Franko-Rumen (1923–1927). Pančevo: Zavod za zaštitu spomenika kulture u Pančevu.
Stamenković, A. 2015. Zgrada komande ratnog vazduhoplovstva u Zemunu. Available at: https://www.docomomo-serbia.org/registar/. [Accessed: 10th December 2023].
Službeni glasnik Republike Srbije 30/07. Odluka o utvrđivanju zgrade Komande vazduhoplovstva u Zemunu za spomenik kulture. Beograd: JP „Službeni glasnik”.
Tošić-Malešević, N. 2016. Jugoslavija i Informbiro – Uzroci i početak sukoba. Vojno delo, 68(3), 302–321.
Utva Avio d.o.o. 2020. Utva Avio Industrija. Available at: https://utva-avio.com/sr/o-nama/ [Accessed: 12th April 2024].
Vlačić, S., Micevski, M. 2023. Školovanje vojnih letača u Pančevu 1938–1949. Pančevo: Slaviša Vlačić.
Vujović, J. 2023. Aktiviranje lokalne zajednice za očuvanje i zaštitu Pilotske škole u Pančevu. U: Pavlović, M, Mrlješ, R. 2023. Zbornik radova XII Naučnostručne konferencije Zaštita graditeljskog nasleđa u 21. veku: Izazovi i mogućnosti, Beograd: Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, 260–270.
Izvori ilustracija
Sl. 1 - Levo – Prikaz objekta Pilotske škole i okruženja (veza s sadašnjom kasarnom „Rastko Nemanjić” na severoistoku) na aerofoto snimku iz 1954. godina, izvor: Vojska Srbije / Fig. 1 - Left – View of the Pilot School building and its surroundin context (connection with the current „Rastko Nemanjić” barracks in the northeast) on an aerial photo from 1954, source: Serbian Armed Forces
Sl. 2 - Desno – Pozicija Pilotske škole u Pančevu s aerodromima i pozicijama kasarni, izvor: autori i Vojska Srbije (topografska karta) / Fig. 2 - Right – Position of the Pilot School in Pancevo with airports and barracks positions, source: authors and Serbian Armed Forces (topographic map)
Sl. 3 - Hronološki prikaz značajnih događaja vezanih za formiranje i funkcionisanje Pilotske škole u Pančevu, izvor: autori prema (Rašković, Vujović, 2023; Vlačić, Micevski, 2023) / Fig. 3 - Chronological presentation of significant events related to the formation and functioning of the Pilot School in Pančevo, source: authors according to (Rašković, Vujović, 2023; Vlačić, Micevski, 2023)
Sl. 4 - Urbanističko pozicioniranje objekta s granicom parcele, izvor: autori / Fig. 4 - Position of the building on the parcel, source: authors
Sl. 6 - Levo – Ugao objekta (segment) prikaz Pilotske škole s istaknutim elementima dizajna u vidu kontinualnih prozora, stubova u prizemlјu, odsustvo dekoracije i dr., izvor: autori / Fig. 6 - Left – corner of the building (segment) view of the Pilot School with prominent design elements in the form of continuous windows, columns on the ground floor, absence of decoration, etc., source: authors
Sl. 7 - Desno – Severozapadna fasada objekta i model volumena objekta Pilotske škole, izvor: autori / Fig. 7 – Right – Northwest facade of the building and the axonometry of the Pilot School building, source: authors
Sl. 8 - Karakteristični delovi prostora, elementi i detalјi objekta Pilotske škole, gornji red s leva: ulazna partija, fasada ugaonog volumena, izdignut deo ulaza u objekat; srednji red s leva: stepenište, fasada dužeg volumena objekta upravnog na ulicu, hodnik dužeg volumena objekta; donji red s leva: okulusi, detalј oluka, detalј vrata za ulaz na etažu iz prostora stepeništa, izvor: autori / Fig. 8 - Characteristic parts of the architectural space, elements and details of the building of the Pilot School, top row from the left: entrance, facade, raised part of the entrance to the building; middle row from the left: staircase, facade of the longer volume of the building perpendicular to the street, corridor of the longer volume of the building; lower row from the left: oculus, detail of the gutter, detail of the door (entrance to the typical floor from the staircase), source: authors
Sl. 9 - Objekti Komande vazduhoplovstva u Zemunu (levo) i Pilotske škole u Pančevu (desno), izvor:(Katalog nepokretnih kulturnih dobara na području grada Beograda, no date) i autori / Fig. 9 - The facilities of the Air Force Command in Zemun (left) and the Pilot School in Pančevo (right), source: (Katalog nepokretnih kulturnih dobara na području grada Beograda, no date), authors
Sl. 10 - Šetnja i vođenje kroz objekat u sklopu promocije knjige Pilotska škola u Pančevu – Legenda živi, Novembar 2023. godine, izvor: autori / Fig. 10 - Walk and guide through the facility as part of the promotion of the book "Pilot School in Pancevo - The Legend Lives", November 2023, source: authors
Sl. 11 - Predlog novih sadržaja u okviru Pilotske škole, izvor: autori / Fig. 11 - Proposal for new content within the Pilot School, source: authors
Izvori tabela
Tabela 1 - Spisak zaštićenih objekata vezanih za vazduhoplovstvo na teritoriji Srbije, izvor: (Republički zavod za zaštitu spomenika kulture – Beograd, no date; Do.co.mo.mo Srbija, no date) / Tab. 1 List of protected buildings related to aviation in Republic of Serbia, source: (Republički zavod za zaštitu spomenika kulture – Beograd, no date; Do.co.mo.mo Srbija, no date)
Sva prava zadržana (c) 2025 Arhitektura i urbanizam
Ovaj rad je pod Creative Commons Autorstvo-Deli pod istim uslovima 4.0 međunarodnom licencom.