Oragnizovani kriminalitet i krivična dela protiv životne sredine
Sažetak
Standardi zaštite i unapređenja životne sredine, proklamovani brojnim političkim, a garantovani pravnim dokumentima, na međunarodnom, nacionalnom i lokalnom nivou, su u očiglednom i dubokom neskladu sa realnim stanjem. Životna sredina se svakodnevno i kontinuirano ugrožava i oštećuje mnogobrojnim i različitim individualnim i kolektivnim aktivnostima, kako fizičkih, tako i pravnih lica, privrednih subjekata, pa i samih država. Mnoge od ovih aktivnosti vremenom su zabranjene i sankcionisane različitim vrstama propisa, dok su pojedine, zbog svoje učestalosti, rasprostranjenosti i težine posledica, prepoznate kao izrazito društveno opasne i sankcionisane krivičnim zakonodavstvom, te u literaturi dobile naziv ekološka krivična dela ili ekološki kriminalitet. Ekološki kriminalitet je vrlo složen fenomen koji obuhvata širok spektar nelegalnih aktivnosti i štetnih posledica, usled čega, između ostalog, ne postoji njegova univerzalno prihvaćena definicija. Posledice ekološkog kriminaliteta su brojne i raznovrsne, poput povećanje nivoa zagađenja, degradacije prirodnih staništa, smanjenja bioraznolikosti, poremećaja ekološke ravnoteže, povećanog rizika od bolesti, nepovratnih klimatskih promena, kontaminacije prehrambenog lanca, smanjenja očekivanog životnog veka, pa i smrtnih posledica. Osim direktnih i indirektnih štetnih posledica po životnu sredinu i ljudsko zdravlje, pojedini oblici ekološkog kriminaliteta usmereni su na sticanje koristi za pojedince, grupe ili privredne subjekte (kompanije, korporacije) kroz eksploataciju, oštećenje, trgovinu ili krađu prirodnih resursa, odnosno kroz ilegalnu trgovinu i odlaganje opasnog otpada i drugih zagađivača, kao i krijumčarenje supstanci koje oštećuju ozonski omotač. Napredak u tehnologiji, razvoj novih industrijskih postrojenja, te sve veća potražnja za prirodnim resursima, stvorili su plodno tlo za zloupotrebu životne sredine radi sticanja profita. Osim toga, savremeni oblici ekoloških krivičnih dela, po pravilu, imaju transnacionalni karakter. Iako se dugo posmatrao kao izolovan problem, pre svega lokalnog karaktera, ekološki kriminalitet danas predstavlja jednu od najozbiljnijih i najprofitabilnijih pretnji globalnoj bezbednosti i ekonomiji. Ujedinjene nacije su ekološkki kriminalitet izdvojile kao ključni faktor koji pogoršava takozvanu „trostruku planetarnu krizu“ – klimatske promene, gubitak biodiverziteta i zagađenje. Upravo su profitabilnost i transnacionalni karakter ekoloških krivičnih dela, s jedne strane, te nedostaci normativnih rešenja i slabosti prilikom njihove primene, sa druge strane, doprineli da organizovane kriminalne grupe i mreže percipiraju ekološka krivična dela kao priliku za visok profit uz relativno nizak rizik, što im omogućava da finansiraju druge ilegalne aktivnosti i prošire svoj uticaj. U naučnoj i stručnoj javnosti danas gotovo da više nema nikakve dileme oko toga da je ekološki kriminalitet još jedan oblik transnacionalnog organizovanog kriminala. Prema procenama relevantnih međunarodnih organizacija i agencija, ekološki kriminalitet označen je kao četvrta najunosnija kriminalna aktivnost na svetu, odmah nakon trgovine ljudima, drogom i oružjem, koja godišnje donosi do 300 milijardi dolara protivpravne koristi. Uprkos tome što zvanične statistike to ne pokazuju, procenjuje se da ekološki kriminalitet raste po godišnjoj stopi od 5–7%, što ga čini učestalijim od ostalih oblika organizovanog kriminalnog delovanja. Dok su tradicionalni oblici organizovanog kriminalnog delovanja u snažnom fokusu i međunarodne i nacionalnih javnosti, pa samim tim i pod značajnim pritiskom organa krivičnog gonjenja, efikasno suzbijanje ekoloških krivičnih dela u mnogim državama ni danas ne spada u prioritete. Organizovane kriminalne grupe i mreže prepoznale su potencijal za diversifikaciju svojih kriminalnih portfolija u ekološki kriiminalitet, koristeći već uspostavljene logističke rute, koruptivne mehanizme i metode pranja novca. Na taj način uspostavlja se mehanizam konvergencije tradicionalnih oblika organizovanog kriminalnog delovanja i ekološkog kriminaliteta, što se manifestuje kroz deljenje infrastrukture (rute, skladišta, posrednici), finansijskih kanala, koruptivnih mreža i nasilnih mehanizama obezbeđenja, ali i kroz normativne praznine i slabe kapacitete nadzora. U uvodnom delu ovog rada daju se pojmovna određenja ekološkog i organizovanog kriminaliteta, a zatim ćemo se fokusirati na ključne oblasti kao što su ilegalna eksploatacija šuma i trgovina drvetom, trgovina zaštićenim biljnim i životinjskim vrstama, ilegalni, neprijavljeni i neregulisani ribolov, nezakonite pošiljke otpada, uključujući elektronski i medicinski opasan otpad i ilegalna eksploatacija mineralnih sirovina. Pored toga, biće razmotrena operativna metodologija kriminalnih mreža, s posebnim naglaskom na korupciju i pranje novca kao ključne faktore koji doprinose konvergenciji, ali i na ulogu korporacija i državnih organa u tim mehanizmima. U radu će biti predstavljene i pojedine studije slučaja iz izveštaja relevantnih međunarodnih organizacija, kako bi se ilustrovale ključne karakteristike savremenog ekološkog organizovanog kriminaliteta i njegove sektorske i regionalne specifičnosti. Na kraju rada biće dat kratak kritički osvrt na dinamiku i stanje ekološkog kriminaliteta u Srbiji.
Reference
Banović, B. (2023). Korupcija kao konstantni bezbednosni rizik. U: Stekić Nenad, Milošević, Mladen (ur.). Zbornik radova sa Druge memorijalne naučne konferencije „Predrag Marić“. Beograd: Fakultet bezbednosti.
Banović, B. (2016). Organizovani kriminal kao aktuelna bezbednosna pretnja. Međunarodni problemi, 68 (2–3), 172–192.
Beare, M. E. (1997). Corruption and Organized Crime: A Means to an End. U: Rider Barry (ur.) Corruption: The Enemy Within, The Hague: Kluwer Law International, 65–76.
Beare, M. E. (1997). Corruption and Organized Crime: Lessons from history. Crime. Law & Social Change, 28 (2), 155–172.
Bejatović, S., Dokić, S. (2024.) Krivična dela protiv životne sredine i kaznena politika – norma, praksa i mere unapređenja. Beograd: Srpsko udruženje za krivičnopravnu teoriju i praksu, Ministarstvo zaštite životne sredine.
Blažić Pavićević, M. (2023). Specifičnosti krivičnog postuka za krivična dela protiv životne sredine. Doktorska disertacija. Novi Sad: Pravni fakultet.
Boekhout van Solinge, T. (2014). The Illegal Exploitation of Natural Resources, In Paoli, L. (Ur) The Oxford Handbook of Organized Crime. New York: Oxford University Press.
Brown Weiss, E. (1997). Strengthening National Compliance with International Environmental Agreements. Environmental Policy and Law, 27 (4), 297–303.
Castells, M. (2010). End of Milenium. Chichester, West Sussex: Wiley–Blackwell.
Earth League International and John Jay College of Criminal Justice. (2023). Launching an Environmental Crime Convergence Paradigm Through Investigation of Transnational Organized Crime Operations. Los Angeles. Dostupno na: https://earthleagueinternational.org/wp–content/uploads/2023/06/ELI-Environmental-Crime-Convergence-Report-June-2023.pdf Pristupljeno: 19. 10. 2025.
Elliott, L., Schaedla, W. H. (2016). Transnational environmental crime: excavating the complexities – an introduction, U: Elliott, L., Schaedla, W. H. (2016). Handbook of transnational environmental crime, 3–23. Cheltenham: Edward Elgar Publishing Limited.
Environmental Investigation Agency (EIA). (2007). Upholding the Law: The Challenge of Effective Enforcement, https://eia-international.org/wp-content/uploads/Upholding-The-Law.pdf, pristupljeno: 20. 10. 2025.
Europol. (2024). Decoding the EU’s most threatening criminal networks. Luxembourg: Publications Office of the European Union. Dostupno na: https://www.europol.europa.eu/cms/sites/default/files/documents/Europol%20report%20on%20Decoding%20the%20EU-s%20most%20threatening%20criminal%20networks.pdf, pristupljeno: 22. 10. 2025.
Europol. (2025). European Union Serious and Organised Crime Threat Assessment – The changing DNA of serious and organised crime. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
Europol. Environmental crime. Dostupno na: https://www.europol.europa.eu/crime–areas/environmental–crime Pristupljeno: 22. 10. 2025.
FATF. Environmental Crime. Dostupno na: https://www.fatf–gafi.org/en/topics/environmental–crime. html. Pristupljeno: 22. 10. 2025
Financial Action Task Force (FATF). (2021). Money Laundering from Environmental Crime. Paris.
Fröhlich, T. (2003). Organized Environmental Crime in Accession Countries, United Kingdom: BfU in association with Max-Planck-Institute.
Hayman, G., Brack, D. (2002). International Environmental Crime: the nature and control of environmental black markets. London: Royal Institute of International Affairs.
Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES). (2019). Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services (Summary for Policymakers), Bonn.
Interpol. (2009). Electronic waste and organized crime – assessing the links, Phase II Report for the Interpol pollution crime working group. Dostupno na: https://www.interpol.int/content/download/5174/file/Electronic%20Waste%20and%20Organized%20Crime%20-%20Assessing%20the%20Links.pdf Pristupljeno: 25. 10. 2025.
Interpol. (2016). Strategic Report: Environment, Peace and Security – A Convergence of Threats. Lion.
Joldžić, V. (2008). Ekološko pravo, opšti i poseban deo (Primer Srbije države u tranziciji). Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.
Karesh, W. B., Cook, R. A., Bennett, E. L., Newcomb, J. (2005). Wildlife trade and global disease emergence. Emerging Infectious Diseases, 11 (7), 1000‒1002.
Krivični zakonik Republike Srbije, Službeni glasnik RS broj 85/05, 88/05. – ispravka, 107/05. – ispravka, 72/09, 111/09, 121/12, 104/13, 108/14, 94/16, 35/19, 94/24.
Lirëza, L., Koçi, G. (2023). Environmental Crimes: Their Nature, Scope, and Problems in Identification. Interdisciplinary Journal of Research and Development, 10 (1).
Massari, M., Monzini, P. (2004). Dirty Businesses in Italy: A Case–study of Illegal Trafficking in Hazardous Waste. Global Crime, 6 (3–4), 285–304.
Morselli, C. (2009). Inside Criminal Networks. New York: Springer.
Morselli, C. (2010). Assessing vulnerable and strategic positions in a criminal network. Journal of Contemporary Criminal Justice, 26 (4), 382–392.
Nellemann, C., (Editor in Chief), Henriksen, R., Kreilhuber, Ar., Stewart, D., Kotsovou, M., Raxter, P., Mrema, E., Barrat, S. (2016). The Rise of Environmental Crime – A Growing Threat To Natural Resources Peace, Development And Security. UNEP, Interpol.
Paoli, L., Van der Beken, T. (2014). Organized crime – a contested concept. Paoli, L. (ur.) The Oxford Handbook of organized crime. New York: Oxford University Press. 13–31.
Paoli, L. (2002). The Paradoxes of Organized Crime. Crime, Law and Social Change, 37 (1), 51–97.
RHIPTO (Norwegian Center for Global Analyses), Interpol, Global Initiative Against Transnational Organized crime (2018). World Atlas of Illicit Flows. Dostupno na: https://globalinitiative.net/wp–content/uploads/2018/09/Atlas–Illicit–Flows–FINAL–WEB–VERSION–copia–compressed.pdf. Pristupljeno 22. 10. 2025.
Schmidt, W. C. (2004). Environmental Crimes: Profiting at the Earth's Expense. Environmental Health Perspectives, 112 (2), 96–103.
Stier, E. H., Richards, P. R. (1987). Strategic Decision Making in Organized Crime Control: The Need for a Broadened Perspective. Edelhertz, H. (ed.) Major Issues in Organized Crime Control. Washington: National Institute of Justice Symposium Proceedings, 65–80.
Tennant, I. (2021). All Roads Lead to Rome: Towards a coordinated multilateral response to organized crime and corruption. Global Initiative against Transnational Organized Crime
United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). (2024). World Wildlife Crime Report: Trafficking in Protected Species. Vienna: United Nations publications.
United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). Explainer: What are crimes that affect the environment?. https://www.unodc.org/unodc/en/frontpage /2024/ April/ explainer_–what–are–crimes–that–affect–the–environment.html Pristupljeno 10. 10. 2025.
United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). (2020). Scaling Back Corruption: A guide on addressing corruption for wildlife management authorities. Vienna: United Nations publications.
van Uhm, D. (2023). Organized environmental crime: black markets in gold, wildlife, and timber. New York: Bloomsbury Academic.
van Uhm, D. P., Nijman, R. (2020). The convergence of environmental crime with other serious crimes: Subtypes within the environmental crime continuum. European Journal of Criminology, 19 (4), 542–561.
Vasak, K. (1979). For the third generation of human rights: the rights of solidarity. Inaugural lecture to the tenth study session of the International Institute of Human Rights. Strasbourg.
Stoner, S., Verheij, P., Jun Wu, M. (2017). Ilegal rhino horn trade dynamics in Nhi Khe, Vietnam from a criminal perspective - A case study. Wildlife justice commission. https://wildlifejustice.org/wp-content/uploads/2018/08/BlackBusiness-2017.pdf Pristupljeno 24.10.2025.
Walters, R. (2014). Organized Crime and the Environment. Bruinsma. G., Weisburd, D. (eds) (2014). Encyclopedia of Criminology and Criminal Justice. New York: Springer, 3368–3375.
White, R. (2011). Transnational Environmental Crime: Toward an Eco–Global Criminology. New York: Routledge.
Wildlife Justice Commission. (2020). Infiltrating the illegal wildlife trade: A strategic analysis of criminal networks. WJC Report.
Williams, P. (1994). Transnational Organised Crime and National and International Security: A Global Assessment. Dostupno na: https://issafrica.s3.amazonaws.com/site/uploads/SWILLIAMS.PDF Pristupljeno: 22. 10. 2025.
World Bank. (2019). Illegal Logging, Fishing, and Wildlife Trade: The Costs and How to Combat it. Washington. Dostupno na: https://documents1.worldbank.org/curated/en/422101574414576772/pdf/Illegal-Logging-Fishing-and-Wildlife-Trade-The-Costs-and-How-to-Combat-it.pdf Pristupljeno: 19. 10. 2025.
Wright, G. (2011). Conceptualising and combating transnational environmental crime. Trends in Organized Crime, 14 (4), 332–346.
Wyatt, T., van Uhm, D., Nurse, A. (2020). Differentiating criminal networks in the illegal wildlife trade: organized, corporate and disorganized crime. Trends in Organized Crime, 23(4), 350–366.
Wyatt, T. (2013). Wildlife Trafficking: A Deconstruction of the Crime, the Victims, and the Offenders. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Zimmerman, M. E. (2003). The black market for wildlife: Combating transnational organized crime in the illegal wildlife trade. Vanderbilt Journal of Transnational Law, 36 (5), 1657‒89.
Pravni izvori
Conference of the Parties to the United Nations Convention against Transnational Organized Crime, Expert consultation on the use of the Convention for combating emerging forms of crime. Vienna, 30 June–2 July 2025. Dostupno na: https://www.unodc.org/documents/treaties/organized_crime/COP5/CTOC_COP_2010_1/CTOC_COP_2010_1_E.pdf Pristupljeno 19. 10. 2025.
European Union: Council of the European Union, Directive (EU) 2024/1203 of the European Parliament and of the Council of 11 April 2024 on the protection of the environment through criminal law and replacing Directives 2008/99/EC and 2009/123/EC, PE/82/2023/REV/1 OJ L, 2024/1203, 30 April 2024.
Krivični zakonik Republike Srbije, Službeni glasnik RS, br. 85/05, 88/05 - ispravka, 107/05 - ispravka, 72/09, 111/09, 121/12, 104/13, 108/14, 94/16, 35/19, 94/24.
UN General Assembly, The Human Right to a Clean, Healthy and Sustainable Environment, UN Doc. A/RES/76/300, 28 July, 2022.
UN General Assembly, United Nations Conference on the Human Environment, A/RES/2994, 15 December 1972.
UN Human Rights Council, Right to a healthy environment: good practices, Report of the Special Rapporteur on the issue of human rights obligations relating to the enjoyment of a safe, clean, healthy and sustainable environment. UN Doc A/HRC/43/53, 30 December 2019.
Ustav Republike Srbije, Službeni glasnik RS, br. 98/06, 16/22. – dr. propis.
Zakon o potvrđivanju konvencije ujedinjenih nacija protiv transnacionalnog organizovanog kriminala i dopunskih protokola, Službeni list SRJ – Međunarodni ugovori, br. 6/200.
Autori koji objavljuju u ovom časopisu pristaju na sledeće uslove:
- Autori zadržavaju autorska prava i pružaju časopisu pravo prvog objavljivanja rada i licenciraju ga "Creative Commons Attribution licencom" koja omogućava drugima da dele rad, uz uslov navođenja autorstva i izvornog objavljivanja u ovom časopisu.
- Autori mogu izraditi zasebne, ugovorne aranžmane za neekskluzivnu distribuciju članka objavljenog u časopisu (npr. postavljanje u institucionalni repozitorijum ili objavljivanje u knjizi), uz navođenje da je članak izvorno objavljen u ovom časopisu.
- Autorima je dozvoljeno da postave objavljeni članak onlajn (npr. u institucionalni repozitorijum ili na svoju internet stranicu) pre ili tokom postupka prijave rukopisa, s obzirom da takav postupak može voditi produktivnoj razmeni ideja i ranijoj i većoj citiranosti objavljenog članka.